اصلاح‌طلبي در شرايط امروز

یکی از بحث‌هایی که در ضمیمه هفتگی روزنامه جهان اقتصاد به آن پرداختیم، اصلاح‌طلبی در شرایط امروز ایران بود. دراین‌باره گفت‌وگویی با دکتر سیدعلی محمودی و گفتاری از دکتر غلام‌عباس توسلی منتشر کردیم که هر دو این مطالب را در اینجا می‌توانید بخوانید.

گفت‌وگو با سيدعلي محمودي ‏

هنوز مي‌توان اصلاح‌طلب بود ‏

حميد جعفري ‏

تفکرات حاکم بر دولت‌هاي اصلاحات، ادبيات و انديشه سياسي ايران را سخت تحت تاثير خود قرار داد تا جايي که توده مردم نيز از اين تاثيرات برکنار نماند و مفاهيمي مانند دموکراسي و حقوق شهروندي وارد گفتمان آنان شد. اما بعد از روي کار آمدن دولت نهم، جريان اصلاحات سعي در کشف هويتي تازه نمود که البته با دشواري‌هاي بسياري در اين مسیر همراه بود. تنظيم رابطه با حاکميت و نحوه حضور در انتخابات‌ مختلف بخشي از اين دشواري‌ها بود که  بحث‌هاي پردامنه‌اي را هم ميان اصلاح‌طلبان برانگیخت.. اکنون به نظر مي‌رسد بازتعريف مفهوم اصلاحات و اصلاح‌طلبي ضروري‌ترين کار  اصلاح‌طلبان باشد تا با تکيه به اين تعاريف ، خود را براي مواجهه با رويدادهاي پيش روي آماده کنند.  گفت‌وگو با سيدعلي محمودي, دکتراي علوم سياسي را در این مورد مي‌خوانيد. ‏

‏***‏

در انديشه سياسي اصلاح‌طلبي به چه جرياني اطلاق مي‌شود و اصلاح‌طلب به چه کسي گفته مي‌شود؟ ‏
جريان اصلاح‌طلبي داراي ويژگي‌هايي است که خطوط اصلي آن را مي‌توان به قرار زير صورت‌بندي کرد:‏
‏1. اصلاح‌طلبي، حرکتي "تدريجي" در جهت بهبود امور سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و دگرگوني آرام و يا بازساي نهادهاي گوناگون جامعه است.‏
‏2. اصلاح‌طلبي در برابر "انقلابي‌گري" قرار دارد که معتقد به ايجاد تغييرات سريع و بنيادي در جنبه‌هاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي نظام حکومتي است.‏
‏3. اصلاح‌طلبي حرکتي مسالمت‌آميز همراه با پرهيز از تجويز و اعمال "خشونت" در شکل‌هاي گوناگون آن است.‏
‏4. اصلاح‌طلبي،پایبندی به سازوکارهاي "دمکراتيک" در اصلاح قوانين، سياست‌ها، برنامه‌ها و نهادهاي قدرت است.‏
‏ بر اين اساس، افراد، احزاب و گروه‌هايي که از ويژگي‌هاي يادشده برخوردارند، "اصلاح‌گرا" يا "اصلاح‌طلب" ناميده مي‌شوند.‏

جريان اصلاح‌طلبي در تلاش است تا به خود هويتي تازه ببخشد. اين جريان چه ويژگي‌هايي مي‌تواند داشته باشد؟
در هر کشور، اصلاح‌طلبان از فرهنگ ملي خويش تاثير مي‌پذيرند. در ايران امروز نيز ديدگاه‌هاي اصلاح‌گرانه متاثر از فرهنگ ايراني است. به نظر من، فرهنگ ايراني داراي سه مولفه بنيادين است که هويت ايرانيان معاصر را تشکيل مي‌دهد:‏
1. ايراني بودن: هويت فرهنگي و تمدني ايراني که در شکل‌هاي گوناگون فرهنگ و تمدن ايران تبلور يافته است؛ از متن‌هاي فکري و اخلاقي فرهنگ گرفته تا شعر، نثر ادبي، آيين‌هاي ملي، سنت‌هاي اخلاقي و انواع هنرها. ‏
2. ديني بودن: اعتقادات اسلامي (شيعي، سني) مسيحي، يهودي، زرتشتي و آسوري و...
3. جهاني بودن: اعتقاد به ارزش‌هاي جهان‌شمول مانند آزادي، برابري، دمکراسي، تساهل و مدارا، حقوق بشر و خودبنيادي.‏
در تحولات ايران امروز، هويت سه‌ضلعي "ايراني بودن"، "ديني بودن" و "جهاني بودن" در گفتارها، نوشتارها و رفتارهاي اصلاح‌طلبان مشاهده مي‌شود. براي نمونه، مي‌‌توان شعارهاي جريان اصلاح‌طلب را مورد توجه قرار  داد که آميزه‌اي از اضلاع سه‌گانه يادشده است.
 بي‌ترديد نوانديشان ديني ايران -که  تداوم اصلاح‌گران ديني، دست‌کم از روزگار سيدجمال الدین اسدآبادي تاکنون هستند-  در شکل‌گيري انديشه‌هاي اصلاح‌طلبي نقش اساسي دارند. نوانديشان ديني ايران بهتر از هر جريان روشنفکر ديگري مي‌توانند پرچمدار و پيشتاز اصلاح‌طلبي باشند، چرا که در فهم و تبيين سه‌پايه هويت ايرانيان، يعني ايراني بودن، ديني بودن و جهاني بودن و در ارايه راهبردها و سازوکارها، از توانايي و تاثيرگذاري نيرومندي برخوردار بوده و هستند. نوانديشان ديني اين توانايي را دارند که "نيروي اجتماعي" را به سطوح "قدرت اجتماعي و سياسي" تبديل و تحويل کنند.‏
اين سخن به معني ناديده گرفتن تاثيرات جريان‌‌هاي روشنفکري ديگر ايران (از جريان راست و ميانه گرفته تا جريان چپ) در تحولات ايران نيست. اين جريان‌ها، دست‌کم با نقد‌هاي خويش بر جريان فکري اصلاح‌طلبي ايراني- که نوانديشان ديني طلايه‌ دار آن‌اند- در راستاي تدقيق، غنا بخشيدن و تنقيح انديشه‌هاي اصلاح‌طلبانه، تاثيرگذار بوده‌اند. شما در ميدان عمل و در عرصه عمومي نيز، با مشاهده انديشه‌وران، رهبران و رهروان جريان اصلاح‌طلبي امروز ايران، درمي‌يابيد که  جريان اصلي و غالب را همين نوانديشان ديني و همفکران آنان تشکيل مي‌دهند. ‏
رهروان اين جريان پیشرو، به باور من، به دين اسلام با قرائت نبوي و علوي پايبند ا‌ند، اما اسلام را براي ايران و ايراني مي‌خواهند. اينان در چارچوب قوانين موضوعه کنوني گام برمي‌دارند، اما جمهوري اسلامي را براي ايران و ايراني مي‌خواهند، نه ايران و ايراني را براي جمهوري اسلامي. افزون بر اينها، جريان اصلاح‌گراي ايراني، خود را معاصر قرن بيست و يکم مي‌داند. (به سخن امام علي (ع) فرزند زمان خويش است) به نحو غالب به ارزش‌هاي جهان امروز همانند آزادي، دمکراسي، حقوق بشر و برابري باور دارد و به آنها احترام مي‌گذارد. ‏

بعد از انتخابات اخير رياست جمهوري و تغيير و تحولات ايجاد شده آيا به نظر شما هم‌چنان مي‌توان اصلاح‌طلب باقي ماند؟ اصلاح‌طلبان از چه تفکر استراتژيکي براي مديريت اين تحول بهره‌مند هستند؟‏
بله. مي‌توان اصلاح‌طلب بود و در هر شرايطي به اصلاح‌طلبي ادامه داد. مي‌توان با در نظر گرفتن شرايط اجتماعي و سياسي، با قلبي سرشار از اميد در حد توان به اصلاح ديدگاه‌ها، برنامه‌ها و ساختارها همت گمارد. اگر در جامعه‌اي راه‌هاي اصلاح پيموده نشود، کار آن جامعه به انقلاب کشيده مي‌شود. در انقلاب ممکن است تر و خشک با هم بسوزند، کارها به افراط، تندروي و خشونت کشيده شود، آشفتگي‌ها و ويراني‌هايي به بار آيد که وقت و نيروي زيادي را به هدر دهد و حتي کار کشور را به جنگ‌هاي داخلي و برون‌مرزي بکشاند که حاصل آن چيزي جز اعمال خشونت، يعني کشتار، خونريزي و هم چنین ويراني نيست. ‏
در تداوم راه  اصلاح‌طلبي در ايران، مي‌بايد تنگناها و امکانات مرحله‌اي را به دقت شناسايي کرد و از حرکت باز نايستاد. در اين ميان، هرگونه کمکي به اصلاح امور کشور، فعلي صواب و ايفاي وظيفه‌اي اخلاقي و ميهني است.‏

اصلاح‌طلبان امروزي چه ويژگي‌هايي دارند و يا مي‌توانند داشته باشند؟ مولفه‌هاي تغيير رويکرد اصلاح‌طلبي امروز چيست؟ آيا باتوجه به تغييرات سياسي رخ داده چنين تحولاتي در جريان اصلاح طلبي تاثيرگذار  خواهد بود يا خير؟
اصلاح‌طلبان بر جريان‌هاي اجتماعي و سياسي تاثير مي‌گذارند و متقابلا از آنها تاثير مي‌پذيرند. اگر چنين تعاملي بر مدار عقلانيت جمعي و درس‌آموزي هوشمندانه استوار شود، راه اصلاح و جريان اصلاح‌گرايي را هموارتر خواهد ساخت. به نظر من تحولات ايران پس از انتخابات دهم رياست جمهوري، واجد پيام‌هاي زير به اصلاح‌طلبان است:‏
1. تحولات ايران در تحليل ابعاد کلان و خرد، در استراتژي و تاکتيک نبايد دچار تنگناها و دگم‌هاي دستوري و تحکمي شود. يعني ديدگاه‌هايي که برخي افراد و گروه‌هاي عمري با آنها زندگي کرده، با آنها انس گرفته‌اند و حاضر نيستند در ساحت انديشه و نظر، آنها را بازسازي، اصلاح و در صورت لزوم رها کنند.‏
2. پايبندي‏ اصلاح‌طلبان به دمکراسي و اخلاق دمکراتيک، پيام‌ دیگر رهروان راه اصلاحات به انديشه‌وران، سخنگويان و مروجان اصلاح‌طلبي است. کوشندگان اصلاحات امروز ايران، خواهان گفت‌وگو با انديشه‌وران اصلاح‌طلبي در جهت آزمون ديدگاه‌ها، راهبردها و برنامه‌ها هستند. آنان به باور من- مي‌خواهند زير چتر گسترده مشارکت دسته‌جمعي، دمکراسي و اخلاق، راه اصلاحات را با سخنگويان خويش بپيمايند. آنان خواهان فراهم شدن هر فرصتي براي حضور دسته‌جمعي در کنار چهره‌هاي شاخص اصلاحات‌اند.‏
3. پافشاري رهروان اصلاحات به آزادي و استقلال، گذشته از اين که از تداوم تاريخي مطالبات ايرانيان از سپيده‌دم جنبش مشروطه‌خواهي تا به امروز حکايت مي‌کند، نشان‌دهنده پايبندي مومنانه و آگاهانه اصلاح‌طلبان به اين دو اصل بنيادين است. کوشش در راه گسترش آزادي‌ها، تحکيم استقلال ايران از رهگذر پيگيري مطالبات مدني و شهروندي و نقد قدرت سياسي، افتخاري بزرگ براي جنبش اصلاح‌طلبي ايراني است. پافشاري قشرهاي مختلف اجتماعي، به ويژه جوانان و دانشجويان نسبت به آزادي و استقلال، پيامي اميدبخش به سخنگويان اصلاحات در جهت پيمودن راه استقلال، آزادي و پيشرفت ايران زمين است. پيامي که افزون بر سخنگويان اصلاحات، حاکميت ايران نيز مي‌بايد از آن درس بگيرد و آن را با ارايه پاسخ‌هاي مناسب، مغتنم بشمارد. ‏
4. ساختارها و نهادهاي داوطلبانه در عرصه عمومي ايران، به دلايلي که به طور عمده به خلق و خو و عادات تاريخي مردم و انسداد سياسي در ايران بازمي‌گردد، دير يا زود، مستعد تبديل شدن به باندهايي است که به سرعت با عنوان "خودي" راه و رسم و حساب و کتاب خود را از "ديگران" (که "غيرخودي" ناميده مي شوند) جدا مي‌کند. اين وضعيت که در دهه‌هاي پيش و پس از انقلاب اسلامي 1357 آزموده شده براي جبهه آزادي‌خواهي و اصلاح‌طلبي، ويرانگر و بسيار خطرناک است. جوانان امروز ايران، خواستار پديد آمدن "برابري فرصت‌ها" در مشارکت دمکراتيک از سوي انديشه‌وران و سخنگويان جريان اصلاح‌طلبي‌اند؛ به گونه‌اي که دايره مشارکت و بهره‌گيري از فرصت‌هاي داوطبانه، موسع باقي بماند و به انجماد و سنگوارگي گروهي مبتلا نشود.‏

                                                                     
گفتاري از غلام‌عباس توسلي

جامه‌ای نو بر قامت اصلاحات

اصلاحات چيست؟
جريان اصلاح‌طلبي تعاريف متعددي مي‌تواند داشته باشد. با اين حال اصلاح‌طلبي جرياني است که در زمينه‌هاي مختلف وضع حاکم و موجود را درست نمي‌داند و در صدد اصلاح و تغيير آن است. اين اصلاحات مي‌تواند در دامنه ديني، علمي، سياسي، اجتماعي، فرهنگي و... اعمال شود. به طور کلي اصلاحات مجموعه دگرگوني‌ها و تحولاتي است که بايد در يک وضع مورد انتقاد صورت گيرد که دامنه وسيع و گسترده‌اي را شامل مي‌شود . البته بايد توجه داشت با گستردگي دامنه اصلاحات نبايد انتظار تغييرات يک شبه را داشت و قطعا نيازمند زمان است تا در سطوح و دامنه هاي مختلف اعمال شود.
با توجه به تعريف اصلاح‌طلبي‌، اصلاح‌طلب به کسي گفته مي‌شود که خواهان اصلاحات در وضع موجود است و تلاش مي کند اصلاح‌طلبي را آن چنان که تعريف شد، اعمال کند. به عبارت ديگر اصلاح‌طلب کسي است که هم خواهان اصلاحات است و هم آن را ايجاد مي کند.
هويت جريان اصلاح‌طلبي هويتي است تابع مکان و زمان. زماني که اصلاحات به نقاطي مي‌رسد که موانع و مخالفت‌ها با آن افزايش مي‌يابد، قطعا با تحولاتي در درون خود مواجه خواهد شد که با وسعت و گسترش دادن به دامنه فعاليت خود سعي بر رفع موانع فعاليت خود دارد. در جريان اخير و در مسئله خاص انتخابات از آنجا که مردم خواهان تغييرات بودند اصلاح‌طلبي به شکل جنبش سبز پيش آمد و دامنه آن گسترش يافت تا جايي که از حالت محدود و بسته به يک گروه خاص و کوچک، به يک جريان باز و سراسري بدل شد و بر موضوع انتخابات و اصلاحات سياسي تاکيد کرد. در مقابل هم مقاومت‌ها افزايش يافت و برخوردهايي نيز در مقابل اين جريان صورت گرفت ولي با اين حال اين جريان توانست جايگاه خود را در کشور و حتي در سطح جهاني پيدا کند و به صورت يک خواست عمومي مطرح شد . ‏

اصلاح‌طلبان و روشنفکري ديني
جريان اصلاح‌طلبي در ايران را بسياري در ادامه مردم‌سالاري ديني مي‌بينند. اين جريان يک جريان روشنفکري ديني را به همراه داشته و خواستگاه آن ايجاد اصلاحات سياسي در چهارچوب ارزش‌هاي ديني و اخلاقي از درون جامعه با تاکيد بر ارزش‌هاي اسلامي است که مي‌تواند جامعه را دچار دگرگوني ارزشي و اخلاقي کند. اين مسئله از چند قرن پيش سابقه داشته است و اين جريان توانسته است در تقابل روشنفکري ديني و لائيک و سکولار جا باز کند و بر توده‌هاي مردم تاثير گذار باشد و خواستگاه روشنفکري ديني دارد . ‏

اصلاح‌طلبي در شرايط امروز
جريان جديد به وجود آمده در جامعه خود جوش است و يک حرکت عمومي را از درون جامعه به دنبال دارد؛ هرچند که خواستگاه پيشين‌اش مدون و مشخص بوده باشد اما تحول اخير جريان نانوشته‌اي است که در متن جامعه شکل گرفته است. آنچه اتفاق افتاده در واقعيت ملموس انتخابات رخ داده است که توسط مردم قابل پيگيري است. اين جريان امروز هم ضربه ديده و هم مقاومت بيشتري در خود ايجاد کرده است و جرياني نيست که قابليت فراموشي فوري را داشته باشد. خواسته‌هايي دارد که در داخل مردم رواج يافته و از لحاظ سياسي بايد به نيازهاي مردم پاسخ گفته شود. در انتخابات اخير با اينکه بيش از 2000 نفر نامزد رياست جمهوري شدند شوراي نگهبان فقط چهار نفر از ايشان را براي حضور در انتخابات تائيد کرد . با توجه به اين مسئله، انتخابات بايد مورد قبول مردم باشد و احساس کنند که راي شان تاثيرگذار است و به تحقق رسيده است. با اين حال کش مکشي بين دو طرف به وجود آمد. يک طرف از اين جريان معتقدند انتخابات درست انجام نگرفته است و طرف ديگر که دست اندرکاران برگزاري انتخابات بودند معتقدند انتخابات در کمال صحت انجام شده است. دو طرف کش مکش به توافق و وفاق جمعي نرسيده‌اند و همچنان اين کش مکش ادامه دارد و مشخص نيست به کجا خواهد رسيد و به گونه‌اي تابع جزر و مدهاي جامعه است . ‏
در انتخابات اخير 40  ميليون نفر پاي صندوق هاي راي رفتند و راي دادند اين نشان دهنده تغيير در مشي مردمي بوده است که شايد در گذشته نسبت به راي خود بي‌تفاوت بوده‌اند . مردم به شرط اثرگذاري وارد ميدان شدند ولي نتيجه مطلوب خود را نگرفتند. با اين حال اين اتفاقات نقطه عطف اصلاح‌طلبي جديد است که با جنبش سبز همراه شده است. اگر رهبران اين جريان بر خواسته‌هاي خود پافشاري کنند بر مردم نيز تاثير خواهد گذاشت چرا که دانشجويان و جوانان و... که در دوره‌هاي قبل بي تفاوت بودند حالا خواستار مشارکت در جامعه هستند. ‏
جريان اصلاح‌طلبي به اصطلاح اگر به خواسته‌هاي خود پايدار باشد و به سمت وحدت و همگرايي پيش رود و اگر جريانات مردمي را مديريت کند از نيرو و قوت بيشتري برخوردار خواهد بود و اگر محدود و بسته عمل کند سرنوشتش نا معلوم خواهد بود. 

۱۹:۳۷ - نظرات(۰)