بهترین‌های ادبیات ایران پس از انقلاب

گزارش: فرزانه ابراهیم‌زاده – مهری حقانی – مانلی فخریان
تحلیل: احسان عابدی

در نظرخواهی روزنامه بهار، احمد شاملو و هوشنگ گلشیری به عنوان بهترین شاعر و نویسنده و کتاب‌های «آینه‌های ناگهان» (قیصر امین‌پور)، «خطاب به پروانه‌ها» (رضا براهنی) و «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» (رضا قاسمی) به عنوان بهترین آثار منتشر شده 30 سال اخیر انتخاب شدند. [این مطلب امروز 21 بهمن در روزنامه بهار صفحه 9 منتشر شده است. کلیک کنید.]

***

آیا می‌توان یک نویسنده یا شاعر را به عنوان بهترین‌های ادبیات 30 سال اخیر ایران نام برد؟ و همین طور یک کتاب شعر، یک رمان یا مجموعه داستان؟ اصلا معیار «بهترین» چیست؟ و آیا می‌توان برای چیزی که وابسته به ذوق و سلیقه آدم‌هاست، معیار ثابتی تعیین کرد؟ ما پاسخی برای این سوالات نداریم و با این حال راه خودمان را می‌رویم. سرک می‌کشیم به دنیای ذهنی آدم‌ها، آن شاعر، نویسنده یا منتقدی که بخشی از ادبیات امروز ایران را می‌سازد و از آنها درباره سلایق ادبی‌شان می‌پرسیم. پس این نظرخواهی بیشتر از آن که به نتایجی چون تعیین بهترین شاعر یا نویسنده منجر شود گویای نگاه این آدم‌ها به ادبیات است؛ اما باز این همه ماجرا نیست. وقتی چند نام مشخص مرتب تکرار می‌شود و در فهرست بهترین‌های چندین و چند نفر از نخبگان ادبی می‌آید، همین قابلیت تفسیر پیدا می‌کند.
نظرخواهی ما از 74 نویسنده، شاعر و منتقد ادبی انجام شده‌است که همگی آنها داوران دوره‌های مختلف جوایز غیر دولتی، اعضای هیات مدیره نهادهای ادبی غیردولتی و مدیران نشریات و وبسایت‌های ادبی غیر دولتی بوده یا هستند. به عبارتی معیار ما برای نظرخواهی این موارد بوده و خارج از آن سراغ کسی نرفته‌ایم. این مسئله از یک طرف امکان بی‌طرفی را برای ما فراهم می‌کند، اما از طرف دیگر با گستره‌ای از نام‌ها مواجه می‌شویم که تعدادشان بالغ بر 110 نام است و همین کار را برای ما دشوار می‌کند؛ دسترسی به همه این نفرات در یک زمان محدود برای ما امکان‌ناپذیر است و موکول کردن کار به فردایی که نمی‌دانیم چه روی خواهد داد، بی‌سلیقگی. در نهایت، چهل و چند تن از قلم افتاده‌اند تا فهرست ما هیچ وقت کامل نشود. از میان 74 نفری هم که در جریان نظرخواهی ما قرار گرفتند، 33 نفر به هر دلیلی ترجیح دادند از ماجرا دور بمانند و به این ترتیب تنها 41 نفر حاضر شدند از بهترین‌ها بگویند [برای خواندن نظرات مخالف یا ممتنع اینجا کلیک کنید] . فهرست نهادها و نشریاتی که برای نظرخواهی درنظر گرفته شدند به شرح زیر است: جوایز داستانی مهرگان، گلشیری، روزی روزگاری، منتقدان مطبوعات و قلم زرین؛ جوایز شعر خورشید (زنان ایران)، خبرنگاران، جوان و نیما؛ خانه شاعران، کانون نویسندگان؛ نشریات و وبسایت‌های بخارا، قابیل، جن و پری، دیباچه، وازنا.

نتایج نظرخواهی
در اینجا باز هم بر غیرعلمی بودن این نظرخواهی تاکید می‌کنیم؛ بیشتر کاری ذوقی است و نمی‌توان از آن نتایج یک نظرسنجی دقیق و موشکافانه را انتظار داشت، اما با این حال به نظر می‌رسد که نتایج حاصل از آن چندان هم بی‌ربط نیست. مجموعه دیدگاه‌ها و سلایق مختلف و حتی ضد و نقیض ادبی در این نظرخواهی گردآمده که کار را از اتهام یکسونگری تا حدی مبرا می‌کند. این مجموعه در نهایت به چند نام محدود به عنوان «بهترین‌ها» رسیده که هیچ کدام دور از ذهن نیستند. چهره‌هایی چون احمد شاملو، هوشنگ گلشیری، قیصر امین‌پور و... هر کدام نفوذ غیرقابل انکاری بر بسیاری از شاعران و نویسندگان دارند و از این رو شاید در هر نظرخواهی دیگری این نام‌ها تکرار شود. اما هیچ اجماعی هم درباره بهترین بودن آنها وجود ندارد. نظرخواهی ما نشان از این عدم اجماع دارد به گونه‌ای که بهترین شاعر از میان 41 رای ممکن تنها 7 رای کسب کرده است و شاعر دوم، 6 رای و شاعر سوم هم 4 رای. در مورد بهترین نویسنده یا بهترین کتاب‌های شعر و داستان این 30 سال اخیر نیز وضع همین طور است. نکته دیگر درباره آن دسته از نویسندگان و شاعرانی است که بیشتر فعالیت‌های ادبی‌شان مربوط به سال‌های قبل از انقلاب است و پس از انقلاب تنها به انتشار یک یا در نهایت، دو کتاب مبادرت کرده‌اند. این دسته از نویسندگان و شاعران در این نظرخواهی لحاظ نشده‌اند.

بهترین شاعر و بهترین نویسنده
بر اساس نظرخواهی ما احمد شاملو بهترین شاعر 30 سال اخیر ایران شناخته شده است. 7 نفر او را به عنوان بهترین برگزیده‌اند و این می‌تواند اعتبار این نظر را که شاملو جایگاه خود را در ادبیات معاصر ایران از دست داده است، زیر سوال ببرد. پس از شاملو، 6 نفر شمس لنگرودی را به عنوان بهترین شاعر معرفی کرده‌اند که ایده ساده نویسی و پرهیز از پیچیدگی‌های لفظی او در این سال‌ها طرفدار پیدا کرده‌است. شاعر سوم نیز قیصر امین‌پور است که 4 نفر او را برگزیده‌اند و پس از او احمدرضا احمدی با 3 رای قرار می‌گیرد.
اما بهترین نویسنده بر اساس این نظرخواهی هوشنگ گلشیری است. 9 نفر او را به عنوان بهترین نویسنده این 30 سال انتخاب کرده‌اند و در این رای نکته‌ای هست. همانند شاملو درباره گلشیری نیز این نظر وجود دارد که تاثیرگذاری خود بر ادبیات ایران را در این یک دهه اخیر از دست داده است. حال چنین آرایی می‌تواند این نظر را به چالش بکشد. پس از گلشیری، 6 نفر رضا قاسمی را به عنوان بهترین نویسنده انتخاب کرده‌اند که با رمان «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» اوایل دهه 1380 در ایران مطرح شد. نویسنده سوم نیز محمود دولت آبادی است با 4 رای.
در این میان یک مورد خاص هم وجود دارد. رضا براهنی را هم به عنوان داستان‌نویس می‌شناسند و هم به عنوان شاعر. در نظرخواهی ما نشان می‌دهد رضا براهنی داستان‌نویس طرفدار بیشتری از رضا براهنی شاعر دارد. براهنی نویسنده 3 رای آورده است و براهنی شاعر 2 رای.

بهترین کتاب داستانی و شعر
شاید در لحظه اول این تصور برای خواننده این سطرها به وجود بیاید که لزوما بهترین کتاب شعر یا داستان متعلق به بهترین شاعر یا نویسنده این نظرخواهی است. به عبارتی، چون احمد شاملو و هوشنگ گلشیری به عنوان بهترین شاعر و نویسنده انتخاب شده‌اند، می‌باید بهترین کتاب شعر و داستان هم از آثار این دو باشد. اما چنین نیست. وقتی نویسنده‌ای به عنوان بهترین نویسنده یک دوره زمانی چندین ساله انتخاب می‌شود، پای مجموعه آثار او به میان می‌آید، اما بهترین کتاب، یک تک کتاب است و فارغ از نام نویسنده آن. احساس لذتی هم که به خواننده می‌بخشد به شدت محدود در زمان است و این حس مطلقا تداوم پیدا نمی‌کند. به بیانی دیگر، شما با مجموعه آثار یک نویسنده یا شاعر در طول سال‌ها زندگی می‌کنید اما یک کتاب منفرد چنین کارکردی ندارد. با این تفاسیر، بهترین کتاب داستانی این 30 سال اخیر کتابی از رضا قاسمی بود، نه گلشیری. رمان «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» 7 رای از میان 41 رای ممکن را کسب کرده است. پس از آن اما «جن نامه» هوشنگ گلشیری قرار دارد که هیچ وقت در ایران منتشر نشده است و با این حال 4 نفر آن را به عنوان بهترین اثر داستانی معرفی کرده‌اند. رتبه سوم به رمان‌های «جای خالی سلوچ» نوشته محمود دولت آبادی و «رازهای سرزمین من» نوشته رضا براهنی اختصاص دارد و هر دو این آثار 3 رای آورده‌اند. اما از دولت آبادی یک کتاب دیگر هم در این فهرست وجود دارد و آن رمان 10 جلدی «کلیدر» است که 2 رای آورده است و در کنار آثاری چون «سمفونی مردگان» نوشته عباس معروفی، «یوزپلنگانی که با من دویده‌اند» نوشته بیژن نجدی و «درخت انجیر معابد» نوشته احمد محمود قرار می‌گیرد.
درمورد شعر وضعیت بغرنج‌تر است؛ بیشترین رایی که یک کتاب شعر آورده، 3 رای است که همین نشان از دشواری یا امکان ناپذیری انتخاب کتابی به عنوان بهترین کتاب شعر 30 سال اخیر ایران دارد. دو کتاب «آینه‌های ناگهان» سروده قیصر امین‌پور و «خطاب به پروانه‌ها» سروده رضا براهنی هر کدام 3 رای آورده‌اند و با این رای در صدر فهرست بهترین کتاب‌های شعر قرار می‌گیرند. آثار شمس لنگرودی هم اینجا یک دشواری برای رتبه‌بندی به وجود می‌آورد. 2 نفر مجموعه آثار او را به عنوان بهترین کتاب شعر انتخاب کرده‌اند و 1 نفر کتاب «پنجاه و سه ترانه عاشقانه». شاملو نیز با چند کتاب در این فهرست حضور دارد. کتاب «ترانه‌های کوچک غربت» و «مدایح بی‌صله» هر کدام  2 رای آورده است و «حدیث بی‌قراری ماهان» 1 رای. 1 نفر هم مجموعه آثار شاملو را انتخاب کرده است. و اما آرای 41 شاعر، نویسنده و منتقد ادبی.

فرشته احمدي
بهترين شاعر: نظري ندارم
بهترين نويسنده: احمد محمود
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: نظري ندارم

محمدهاشم اكبرياني
بهترين شاعر: احمدرضا احمدي
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: جاي خالي سلوچ (محمود دولت آبادي)

ميترا الياتي
بهترين شاعر: يدالله رويايي
بهترين نويسنده: احمد محمود
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: درخت انجير معابد (احمد محمود) – يوزپلنگاني كه با من دويده‌اند (بي‍ژن نجدي) – پشت شيشه، پشت مه (علي خدايي)

صابر امامي
بهترين شاعر: نظري ندارم
بهترين نويسنده: نظري ندارم
كتاب شعر منتخب: اسماعيل اسماعيل (رضا براهني)
كتاب داستان منتخب: سمفوني مردگان (عباس معروفي)

اسدالله امرايي
بهترين شاعر: محمدعلي سپانلو
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري
كتاب شعر منتخب: قايق سواري در تهران (محمدعلي سپانلو)
كتاب داستان منتخب: آينه‌هاي دردار (هوشنگ گلشيري)

رضا امیرخانی
بهترين شاعر: قيصر امين‌پور- سيدحسن حسيني – علي معلم دامغاني
بهترين نويسنده: احمد دهقان – محمدرضا بايرامي – مصطفي مستور – سيدمهدي شجاعي
كتاب شعر منتخب: آينه‌هاي ناگهان (قيصر امين‌پور) – گنجشك و جبرئيل (سيدحسن حسيني) – رجعت سرخ ستاره (علي معلم دامغاني)
كتاب داستان منتخب: باغ سبز مردگان (محمدرضا بايرامي)

عليرضا بهرامي
بهترين شاعر: شمس لنگرودي
بهترين نويسنده: شهريار مندني‌پور – رضا اميرخاني
كتاب شعر منتخب: آينه‌هاي ناگهان (قيصر امين‌پور)
كتاب داستان منتخب: من قاتل پسرتان هستم (احمد دهقان) – سمفوني مردگان (عباس معروفي) – جسدهاي شيشه‌اي (مسعود كيميايي)

علیرضا بهنام
بهترین شاعر: رضا براهنی
بهترین نویسنده: رضا براهنی
کتاب شعر منتخب: خطاب به پروانه‌ها
کتاب داستان منتخب: جن نامه (هوشنگ گلشیری) – رازهای سرزمین من (رضا براهنی)

احمد پوري
بهترين شاعر: شمس لنگرودي
بهترين نويسنده: زويا پيرزاد
كتاب شعر منتخب: مجموعه اشعار شمس لنگرودي
كتاب داستان منتخب: چراغ‌ها را من خاموش مي‌كنم (زويا پيرزاد)

محمدرضا تركي
بهترين شاعر: قيصر امين‌پور
بهترين نويسنده: نظري ندارم
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: نظري ندارم

سپيده جديري
بهترين شاعر: احمدرضا احمدي
بهترين نويسنده: شهرنوش پارسي‌پور
كتاب شعر منتخب: روزانه‌ها (بي‍ژ‍ن جلالي) – ای کاش آفتاب از چهار سو بتابد (بهزاد زرین‌پور)
كتاب داستان منتخب: عقرب روي پله‌هاي راه‌آهن انديمشك (حسين مرتضاييان آبكنار)

مهري جعفري
بهترين شاعر: رضا براهني
بهترين نويسنده: رضا قاسمي
كتاب شعر منتخب: خطاب به پروانه‌ها (رضا براهني)
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

بنفشه حجازي
بهترين شاعر: ايرج صف‌شكن
بهترين نويسنده: گلي ترقي
كتاب شعر منتخب: خط خطي روي شب (گراناز موسوي)
كتاب داستان منتخب: عشق روي چاكراي دوم (ناتاشا اميري)

ابراهيم حسن بيگي
بهترين شاعر: قيصر امين‌پور
بهترين نويسنده: محمود دولت‌آبادي
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: جاي خالي سلوچ - كليدر (محمود دولت‌آبادي)

محمد حسيني
بهترين شاعر: احمد شاملو
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري
كتاب شعر منتخب: مدايح بي‌صله (احمد شاملو)
كتاب داستان منتخب: درخت انجير معابد (احمد محمود)

علي دهباشي
بهترين شاعر: نوذر پرنگ - محمد قهرماني
بهترين نويسنده: جعفر مدرس صادقي - ناهيد طباطبايي
كتاب شعر منتخب: هزاره‌هاي دوم آهوي كوهي (شفيعي كدكني)
كتاب داستان منتخب: جن نامه (هوشنگ گلشيري)

فاطمه راكعي
بهترين شاعر: قيصر امين‌پور
بهترين نويسنده: نظري ندارم
كتاب شعر منتخب: دستور زبان عشق (قيصر امين‌پور)
كتاب داستان منتخب: نظري ندارم

بهاره رضايي
بهترين شاعر: فرشته ساري
بهترين نويسنده: شهرنوش پارسي‌پور
كتاب شعر منتخب: نيمي از مرا كشته‌اند (نسرين جافري)
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

شهلا زرلكي
بهترين شاعر: ضيا موحد
بهترين نويسنده: رضا قاسمي
كتاب شعر منتخب: مشتي نور سرد (ضيا موحد)
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

رويا زرين
بهترين شاعر: احمد شاملو
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري
كتاب شعر منتخب: مي‌خواهم بچه‌هايم را قورت بدهم (رويا زرين)
كتاب داستان منتخب: اسفار كاتبان (ابوتراب خسروي)

سپيده شاملو
بهترين شاعر: گراناز موسوي
بهترين نويسنده: رضا قاسمي
كتاب شعر منتخب: همه آثار گراناز موسوي
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

آرش شفاعي
بهترين شاعر: احمد شاملو
بهترين نويسنده: محمود دولت آبادي
كتاب شعر منتخب: حديث بي‌قراري ماهان (احمد شاملو)
كتاب داستان منتخب: جاي خالي سلوچ (محمود دولت آبادي)

سيدرضا شكراللهي
بهترين شاعر: نظري ندارم
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري – محمود دولت آبادي – رضا قاسمي
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

محمدحسن شهسواري
بهترين شاعر: ضيا موحد – حافظ موسوي
بهترين نويسنده: رضا قاسمي
كتاب شعر منتخب: مشتي نور سرد (ضيا موحد)
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

علي اصغر شيرزادي
بهترين شاعر: حميد يزدان پناه
بهترين نويسنده: محمدرضا صفدري
كتاب شعر منتخب: به خاتون خيابان 66 (حميد يزدان پناه)
كتاب داستان منتخب: من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاكم (محمدرضا صفدري)

ناهيد طباطبايي
بهترين شاعر: احمد شاملو
بهترين نويسنده: بهرام بيضايي
كتاب شعر منتخب: مجموعه اشعار احمد شاملو
كتاب داستان منتخب: مجموعه آثار بهرام بيضايي

محمدحسين عابدي
بهترين شاعر: منوچهر آتشي
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري
كتاب شعر منتخب: ترانه‌هاي كوچك غربت (احمد شاملو)
كتاب داستان منتخب: جن‌نامه (هوشنگ گلشيري)

يوسف عليخاني
بهترين شاعر: احمد شاملو
بهترين نويسنده: محمد شريفي
كتاب شعر منتخب: ترانه‌هاي كوچك غربت (احمد شاملو)
كتاب داستان منتخب: دكتر نون زنش را بيشتر از مصدق دوست دارد (شهرام رحيميان)

مهدي غبرايي
بهترين شاعر: احمد شاملو
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري
كتاب شعر منتخب: مدايح بي‌صله (احمد شاملو)
كتاب داستان منتخب: نظري ندارم

محسن فرجي
بهترين شاعر: شمس لنگرودي
بهترين نويسنده: بيژن نجدي
كتاب شعر منتخب: خطاب به پروانه‌ها (رضا براهني)
كتاب داستان منتخب: يوزپلنگاني كه با من دويده‌اند (بي‍ژن نجدي)

ارسلان فصيحي
بهترين شاعر: احمد شاملو
بهترين نويسنده: هوشنگ گلشيري
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: جن نامه (هوشنگ گلشيري)

محمد قاسم زاده
بهترين شاعر: سيمين بهبهاني
بهترين نويسنده: نظري ندارم
كتاب شعر منتخب: دشت ارژن (سيمين بهبهاني)
كتاب داستان منتخب: نظري ندارم

آزیتا قهرمان
بهترین شاعر: احمد شاملو
بهترین نویسنده: نظری ندارم
کتاب شعر منتخب: همه سال‌ها (احمدرضا احمدی)
کتاب داستان منتخب: نظری ندارم

مرتضي كاخي
بهترين شاعر: مهدي اخوان ثالث
بهترين نويسنده: محمود دولت آبادي
كتاب شعر منتخب: تو را اي كهن بوم و بر دوست دارم (مهدي اخوان ثالث)
كتاب داستان منتخب: جاي خالي سلوچ - كليدر (محمود دولت آبادي)

ليلي گلستان
بهترين شاعر: شمس لنگرودي
بهترين نويسنده: علي خدايي
كتاب شعر منتخب: مجموعه اشعار شمس لنگرودي
كتاب داستان منتخب: كتاب آذر (علي خدايي)

حسن محمودي
بهترين شاعر: علي عبدالرضايي
بهترين نويسنده: رضا قاسمي 
كتاب شعر منتخب: اي كاش آفتاب از چهارسو بتابد (بهزاد زرين‌پور)
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

سهيل محمودي
بهترين شاعر: سيدحسن حسيني
بهترين نويسنده: رضا براهني
كتاب شعر منتخب: روزانه‌ها – نقش جهان (بيژن جلالي)
كتاب داستان منتخب: جاي خالي سلوچ (محمود دولت آبادي)

داريوش معمار
بهترين شاعر: حافظ موسوي
بهترين نويسنده: شهريار مندني‌پور
كتاب شعر منتخب: خواهران تابستان (بيژن نجدي)
كتاب داستان منتخب: همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

حافظ موسوي
بهترين شاعر: شمس لنگرودي
بهترين نويسنده: محمود دولت آبادي
كتاب شعر منتخب: نظري ندارم
كتاب داستان منتخب: نظري ندارم
 
ياسين نمكچيان
بهترين شاعر: شمس لنگرودي
بهترين نويسنده: بيژن نجدي
كتاب شعر منتخب: پنجاه و سه ترانه عاشقانه (شمس لنگرودي)
كتاب داستان منتخب:  همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)

مهدي يزداني خرم
بهترين شاعر: احمدرضا احمدي
بهترين نويسنده: رضا براهني
كتاب شعر منتخب: آينه‌هاي ناگهان (قيصر امين‌پور)
كتاب داستان منتخب: رازهاي سرزمين من (رضا براهني)

تصحیح: در گزارشی که در روزنامه منتشر شد، به اشتباه نظرات آقای رضا امیرخانی از زبان آقای علی‌اصغر محمدخانی نقل شد که بدین‌وسیله از هر دو ایشان عذرخواهی می‌کنیم.

۱۲:۵۳ - نظرات(۲۴)